ብ4 ሰነ 1923 ኣብ ዝተኻየደ ውድድር ዕዉት ንክኸውን ዝለዓለ ኣስተዋጽኦ ዝነበሮ ድማ እቲ ሸውዓተ ዓመት ዕድመ ዝነበሮ ስዊት-ኪስ ዝተባህለ መወዳደሪ ፈረስ ነበረ። መዛግብቲ ከምዘነጽሮ፡ እቲ ውድድር ክልተ ሰሙን ክተርፎ እንከሎ ፍራንክ 142 ፓውንድ እዩ ዝምዘን ነይሩ። ብመሰረት ሕጊ እቲ ውድድር ድማ ልዕሊ 130 ፓውንድ ዝምዘን ሰብ ክወዳደር ኣይፍቀድን ነበረ። ስለዚ፡ ነተን 12 ፓውንድ ንምጥፋእ፡ ኣብተንክልተ ሰሙን ልዕሊ መጠን ከምዝሃለኸይሕብሩ። ጠንቂ ሞት ናይዚ ተወዳዳራይድማ እዚ ከይኮነ ኣይተርፍን።እቲ ፈረስ ስለምንታይ ፍጥነትከይቀነሰ ቀዳማይ ኮይኑ ተዓዊቱ? እቶምተወዳደርቲኸ ብልክዕ ንሓደ ብሬሳዝምራሕ ዝነበረ ከሰንፍዎ ዘይከኣሉ?ካብቲ ንብዙሓት ወገናት ዘዛረበ እዋናዊኩነት እዩ ነይሩ። ከም ግምት ብዙሓት፡እቲ ፈረስ ቀዳማይ ኮይኑ ክዕወት ፍራንክዝተጠቕመሉ ሜላ፡ ኣብ ምብጋሱብብርቱዕ ክጋልብ ከምዘለዎ ኣሰልጢኑዎክኸውን ከምዝኽእል’ዩ ዝሕበር። እቲ ኣብዝባን ፈረስ ዝሞተን፡ ቀዳማይ መዛዘሚሕንጻጽ ዝረገጸን ተወዳዳሪ፡ ክሳብ ሕጂኣብ ታሪኽ ውድድር ኣፍራስ፡ ‘እቲብምዉቱ ኣብ ውድድር ዝተዓወተ’እናተባህለ ይጥቀስ ኣሎ።

 – ኣብ ክውንነት ምእማንን ኣብ ሓቅታት ምምርኳስን

 – ኣብ ኣእምሮኻ ቦታ ዝሃብካዮም ኣጉል እምነት፡ ግጉይ መረዳእታ፡ ቅድመ ፍርድን ግምታዊ ጠባያትን ብወድዓውነት መርሚርካ ምጉሓፍ

 – ኣብ ክንዲ ብስምዒት ብርትዒ ምሕሳብ፡ ንስምዒትን ርትዕን ፈላሊኻ ብምፍላጥ ንኽልቲኦም ኣብ ህይወትካን ቀዳምነታትካን ግቡእ ቦትኦም ምትሓዝ።

 – ኣቀራርባኻ ኣልዝብ ኣቢልካ ከተእምን ምኽኣል፡ ማእከል ስሕበት ክትከውን ከይደለኻ ኣብ ማዕርነት ዝተመስረተ ምሕዝነት ምምስራት፡ ፍሽለት ከይፈራሕካ ውጥናትካ ምትግባር

 – ኣብ ክንዲ ነቓጽን ንፍርዲ ዝህውኽን ዓይነት ሰብ ትኸውን ተዓጻጻፊ በዓል ክፉት ኣእምሮ ክትከውንን፡ ንሓድሽ ኩነት ምልምማድ፡ ንሓድሽ ፍልጠትን ሜላን ድማ ተቐባሊ ክትከውን ምኽኣል

 – ሓታትን ዳህሳስን ብምዃን ሕቡእ ተኽእሎታትን ዕድላትን ምፍታሽ፡ ከየመዛዘንካ ዘይምድምዳም፡ ሓላፍነታዊ ምዃን

 – ኣጋጣሚታት ህይወት ንዝኽሰተሉ ቦታን ግዜን ከም ዝመስሉ ፈሊጥካ ኣቐዲምካ ብዝቓነኻዮ ወይ ብልሙድ ግብረ

 -መልሲ ክትምልሰሎም ዘይምፍታን

 – ንኹሉ ገጻት ህይወት ክትሕጐሰሉን ከተስተማቕሮን ምኽኣል

 – ኣየናይ’ዩ ክትገብሮን ክትጭብጦን ዝከኣል? ኣየናይ እዩ’ኸ ዘይክኣል? ፈሊጥካ ምርዳእ

 – ብዛዕባ ነብስኻ ዝተጋነነ ምስሊ ዘይምሓዝ፡ ከም ኩሉ ሰብ ድኽመታት ከም ዘለካ ምእማን፡ ርእይቶ ሰባት ምኽባር

 – ፍርሒ፡ ሻቕሎት፡ ጭንቀት፡ ኣብ ዝስምዓካ እዋን ብኸመይ ከም እትቆጻጸሮ ምፍላጥ ይብሉ።

– ዘይምትኳርን ብዝሒ ምስጋልን

– ምጭናቕን ዋሕዲ ድቃስን – ስሩዕን ዝተመጣጠነ መግቢ ዘይምዝውታርን

– ሕሉፍ ሻቕሎት፡ ፍርሒ፡ ተስፋ ምቑራጽን ምርባጽን እዮም። ደረጃ ምርሳዕና ንምውሓድ ሓገዝቲ ዝዀኑ ነጥብታት’ውን ዘርዚሮም ኣለዉ፦

– እኹል ሰዓታት ምድቃስን ምዕራፍን። ምኽንያቱ፡ ድቃስ ዘይምጽጋብ ንክፍሊ ምዝካር ሓንጐልና ስለዘዳኽም።

– ካብ ሕልኽላኻትን ግርጭትን ምርሓቕ።

– ቅብኣትን ስብሕን ዘለዎ መግቢ ብብዝሒ ዘይምምጋብ።

– ካብ መነቓቕሕን መደቀስን ከኒናታት ምርሓቕ። እዚ ዓይነት ከኒናታት ንሓንጐልና ብዘይፍቓዱ ከምዝባራበርን ከምዝድቅስን ስለዝገብሮ።

– ኣብ እዋን ቀትሪ እኹል ዕረፍቲ ምርካብ፡ ህዱእ ናይ ስራሕ ሃዋህው ምህላውን ንሓንጐልና ህድኣት ፈጢሩ ድሙቕ ፍጻሜታት ንኽምዝግብ የኽእሎ።

እቲ መጽናዕቲ ካብ 2003 ዝጀመረ ኰይኑ፡ እተን ኣብ ኣመጋግባአን ተወሳኺ ዘይቲ ኣውሊዕ ክወስዳ ዝተመደባ ጉጅለ፡ ኣብ ሰሙን ሓደ ሊትሮ ዘይቲ ኣውዕሊ’የን ንዕአንን ንስድራቤተንን ከምዝጥቀማ ኮይኑ። እተን ኣብ ኣመጋግባአን ተወሳኺ ዳዶ ክጥቀማ ዝተሓበራ ካልኣይ ጉጅለ ድማ፡ ኣብ ሰሙን 15 ግራም ዎልናት (ዓይነት ዳዶ)፡ 7.5 ግራም ኣልሞድድ (ዓይነት ፍረ)ን 7.4 ግራም ሃይዘልናትን (ዓይነት ዳዶ)ን እየን ተጠቒመን። ኣብ 2009 – ድሕሪ ሽዱሽተ ዓመት ምዃኑ’ዩ፡ እተን ተወሳኺ ዘይቲ ኣውሊዕ ዘዘውተራ ጉጅለ፡ ምስተን ካልኣይ ጉጅለ ክነጻጸራ እንከለዋ፡ ካብ ተኽእሎ ሕማም መንሽሮ ጡብ ብ68% ጐዲለን ተረኺበን።

እተን ተወሳኺ ዳዶ ዝተጠቀማ ጉጅለ ግና ዝዀነ ለውጢ ኣየርኣያን። ዘይቲ ኣውሊዕ ዝተሓወሶ ዓይነት ኣመጋግባ፡ ኣብ ሃገራት መዲተራኒያን ምዃኑ’ዩ ዝግለጽ። በዚ መሰረት፡ መልከፍቲ መንሽሮ ጡብ፡ ካብ ኣብ ሃገራት ሰሜን ወይ ማእከላይ ኤውሮጳን ኣመሪካን፡ ኣብተን ብመዲተራኒያን ዝፍለጣ ሃገራት ዝወሓደ ከምዝዀነ ከኣ ተመራመርቲ ዝሕብሩዎ’ዩ። ካብዚ ብምብጋስ፡ ኣመጋግባ ሃገራት መዲተራኒያን ኣቓልቦ ብዙሓት ወገናት ስሒቡ ይርከብ። እተን ኣብ ኣመጋግባአን ተወሳኺ ዘይቲ ኣውሊዕ ከዘውትራ ዝተመደባ ጉጅለ ደቂ-ኣንስትዮ፡ ሓፈሻዊ ጥዕናአን ተመሓይሹ፡ ብፍላይ ድማ ብሕማም መንሽሮ ጡብ ክጥቅዓ ዘለወን ተኽእሎ ጐዲሉ ከምዝተረኽበ እቶም ተመራመርቲ ኣረዲኦም። መንሽሮ ጡብ ኣብ ኣመሪካ፡ እቲ ካልኣይ ሓደገኛ ሕማም ምዃኑ ይንገር። ኣብ 2015፡ 232 ሽሕ ኣመሪካውያን በቲ ሕማም ክልከፋ ከለዋ፡ ካብዚኣተን እተን 40 ሽሕ ዓመታዊ በቲ ሕማም ይሞታ።

ሰር ኣይዛክ ኒውቶን ነዞም ዝስዕቡ ሰለስተ ሕጊታት’ዩ ኣቝሙ፥

– ኣብ ዕረፍቲ ዝርከብ ግዛዕ። ኣብ ርእሲኡ ካልእ ሓይሊ ክሳብ ዘይተዋስአ ኣብ ዕረፍቲ ይጸንሕ፤ ኣብ ምንቅስቓስ ዝርከብ ግዛዕ ከኣ ኣብ ልዕሊኡ ካልእ ሓይሊ ክሳብ ዘይተዋስአ ፍጥነቱ ኣይቅይርን፣

 – ድፍኢት (ሞመንተም) ኣብ ሓደ ፍጻሜ ዝኽሰት ናይ ምንቅስቓስ ድፍኢት እዩ፣ ናይ ሓደ ዝንቀሳቐስ ኣካል ርባሕ ፍጥነቱን ርዝነቱን ድማ እዩ፣ ኒውቶን ኣብ ካልኣይ ሕጉ እምበኣር። “ኣብ ሓደ ኣካል ዝዋሳእ ሓይሊ። ምስቲ ኣብ ድፍኢት ዝፈጥሮ መጠን ለውጢ ማዕረ እዩ” ይብል፣ (F= dp/dt)

– ንዅሉ ኣብ ልዕሊ ካልእ ነገር ዝዋሳእ ሓይሊ። ተመሳሳሊ ዓቐን ሓይሊ ዘሎዎ ተጻብኦ ብኣንጻሩ ይገጥሞ እዩ፣ (To every action there is an equal and opposite reaction)

እዞም ሰለስተ ሕጊታት ምንቅስቓስ ዓሚቝ ትርጕም ዘሎዎም ኰይኖም። ንዝተፈላለየ ዓይነት ምንቅስቓስ ክንፈልጦን ክንርድኦን የኽእሉና፣ እዞም ሕጊታት ንቕናት ፕላኔታት ክንፈልጥ። መንኰርኰር ናብ ህዋ ክንልእኽ። ንብዙሕ ስራሓት ዘገልግለና ማሽናት ክንነድፍ ካልእ ዓበይቲን ብዙሓትን ንኽስርሑ ኣኽኢሉ፣

ክላሲካል መካኒክስ ኣብ መዓልታዊ ህይወት ወዲ-ሰብ ኣገዳሲ ኣበርክቶ ኣሎዎ፣ ንመብዛሕትኦም ኣብ ሓደ መዓልቲ ዝገጥሙና መስርሓት። ክገልጾም ይኽእል፣ ኣብ ማሽናት። ክፋላት ማሽናት። ስፖርት። መካኒካል መስርሓት ንድፊ ምግባር። … ወዘተ.፣ ብተወሳኺ ኣብ ዓበይቲ ስራሓት ከም መንኰርኰራት ጠፈርን ሳተላይታትን መሰረታውያን ሕጊታት ክላሲካል መካኒክስ ኣዝዮም ኣገደስቲ እዮም፣ እዞም ሕጊታት ናብ ዝተፈላለየ ቅርጺን ኣገባብን እናተቐያየሩ ክመጽኡ ጸኒሖም፣ ኒውቶንያዊ መካኒክስ። ላግራንጊያናዊ መካኒክስ። ሃሚልቶንያዊ መካኒክስ … ገለ ካብቶም ንብዙሕ ሕቶታት ዝመለሱ ኣገባባት እዮም፣

– ኵዕሶ ኣብ ኣየር ከም እተንሳፍፍ ምግባር ሓደ ካብ ኣብነታት ክልሰ-ሓሳብ በርኖኡሊ እዩ፣

 – ማኪና ብክሪክ ተሓጊዝካ ብቕልጽምካ ሓፍ ከተብላ እንከላኻ። ንሕጊ ፓስካል ኢኻ ኣብ ግብሪ ተውዕል ዘለኻ፣

– ቈልዑ ባሊና እናተጻወቱ። እታ ሓንቲ ነታ ደው ዝበለት ከተንጭዓ እንከላ፥ እታ ዝሃረመት ፍጥነታ ተጕድልን ኣንፈታ ትቕይርን፤ እታ ዝተሃርመት ከኣ ካብ ዕረፍቲ ናብ ምንቅስቓስ ትሰጋገር፣ እዚ ኣብ ሕጊታት ኒውቶን ዝርከብ ኣምራት እዩ፣

ቁርሲ ምሕሳም፡-

ንግሆ ቁርሲ ዘይተዘውትር እንተዄንካ፡ ሓንጐልካ ብመንገዲ ህዋሳት ደምካ ክረኽቦ ዝኽእል መጠን ሽኮር ይውሕድ። ከም ሳዕቤኑ ድማ ንጥፈት ሓንጐልካ ይንኪ።

እኹል ድቃስ ዘይምርካብ፦

 ኣእምሮና ካብ ጭንቀትን ድኻምን ናጻ ክኸውን ዝገብሮ ድቃስ’ዩ። ኣብ መዓልቲ፡ እቲ ከተዕርፈሉ/ ክትድቅሰሉ ዝግበኣካ ግዜ ከይደቀስካ ተሕልፎ እንተዄንካ፡ ካብቲ ወትሩ እትድቅሰሉ እዋን ኣሕሊፍካ ክትድቅስ እንተፈቲንካ ወይ’ውን ዘይለመድካዮ ኣደቓቕሳ ተጠቂምካ ክትድቅስ እንተፈቲንካ፡ ጥዕናኡ ዝተማልአ ሓንጐል ክህልወካ ኣይትጸበ።

ትም ናይ ምባል (ዘይምዝራብ) ኣመል ምዝውታር፡-

ብዙሕ ከይተዛረብካ ኣፍካ ዓጺኻ ናይ ምስማዕን ምዕዛብን ኣመል እንተሃልዩካ፡ ንሓንጐልካ ጽቡቕ ስለ ዘይኰነ፡ ነቲ ዝጸንሓካ ልምዲ ክትቅይሮ ፈትን። ኣብ ዝተፈላለዩ መሃርትን ኣዘናጋዕትን ዝዀኑ ዕላላት እናተሳተፍካ ዘለካ ፍልጠት ከተካፍል ምፍታን ንሓንጐልካ ምውስዋስ/ ምንቅስቓስ/ ከም ማለት ምዃኑ’ዮም ሰብ ሞያ ጥዕና ዝመኽሩ።

ርእስኻ ሸፊንካ ምድቃስ፡-

ርእስኻ ኣብ ውሽጢ ኮበርታ ኣእቲኻ ምድቃስ ማለት ውሑድ ኦክስጅን ትረክብ ኣለኻ ማለት’ዩ። ብኻልእ ኣዘራርባ ሓንጐልካ ኣብ ክንዲ ንጹህ ኣየር ዝተበከለ ኣየር ንኽረክብ ተቃልዖ ኣለኻ። እዚ ልምዲ ንሓጐልካ ጎዳኢ ምዃኑ ክትዝንግዕ ኣይግባእን።

ተመራማሪ ምዃን፡-

ምሕሳብ/ ምምርማር/ ሓደ ካብ’ቶም ዝበለጹ፡ ሓንጐልና ንኽወሳወስ/ንኽነጥፍ/ ዝሕግዙ ኣገባባት’ዩ። ስለዚ፡ ኣብ ዝዀነ ምሕሳብ ዘድልዮ ስራሓት ተዋፊርካ ሓንጐልካ ከምዝነጥፍን ከምዝንቀሳቐስን ምግባር ተመራጺ’ዩ።

ሓሚምካ ወይ ደኺምካ እንከለኻ ክትሰርሕ ወይ ከተጽንዕ ምፍታን፡-

ድኻም ወይ’ውን ጥዕናኻ ሕማቕ ኣብ ዝስመዓካ እዋን፡ ሓንጐልካ ንኸጽንዕን ንኽሰርሕን ክትድርኾ ምፍታን፡ መሊስካ ናብ ጭንቀት ተምርሖ ኣለኻ ማለት ስለዝዀነ፡ ነቲ ልምዲ ከተቋርጾ ምፍታን ተመራጺ’ዩ።

* ከሎም ወሰንቲ ኣካላት(ልቢ፡ ጸላም ከብዲ፡ ኵሊት፡ ሳንቡእ፡ ጨጐራ፡ መዓናጡ ቈርበት፡ ኣዕጽምቲ. . .)ስሩዕ ተግባራቶምን ንጥፈታቶምን ኣብ ምስላጥ ግድን ማይ ይጥቀሙ።

* ሰብነት ብጽምእን ድርቀትን ከይጥቃዕ ይከላኸል። * ቅርጽን ድልዳለን ወሃዮታት የትሕዝ።

* ወሃዮታት ቅርጾምን ድልዳለኦምን ከምዝዕቅቡ ይገብር።

* ሙቐት ሰብነት ይዕቅብ።

* ብተግባራት ሳንቡእን መናፊት ቈርበትን ዛሕሊ ሰብነት ይዕቅብ።

* ኣብ መላግቦ ኣዕጽምቲ ከም ቅብኣ(ፍሕፈሐ ከይህሉ) የገልግል።

* ዝበዝሐ ክፋል ደም፡ ምራቕ፡ ሽንትን ብማይ ስለዘቝሙ፡ መግብታት ናብ ወሃዮታት የብጽሕ፡ ርስሓት ድማ ካብ ወሃዮታት ናብ ግዳም ክጐሓፍ ከም መጓዓዝያ የገልግል።

* ኣብ ሓንጐል፡ ዕትብቲ ዓንዲ ሕቘ፡ ኣዒንቲ፡ ሎቐታ ርእሲ ማንታን ወዘተ ከም ከልካሊ ጐነጽ ወሳኒ ተራ ይጻወት።

* ቫይታሚናት፡ ሚነራላትን ሽኰርን ካልኦት ደቀቕቲ ባእታታትን ብቐሊሉ ከምዝሓቁ ይገብር።

* ሽኰር፡ ፕሮቲን፡ ስብሕን ካልኦትን ናብ ዝደቐቐ ነገር ክቕየሩ ከም ቀንዲ ኣቃላጣፍን ተዋሳኣይን ኰይኑ ኣገልግሎት ይህብ።

* እተፈላልለዩ ሕማማትን ጐዳእቲ ተርእዮታትን ይከላኸልን ይፍውስን።

* ረኽስን ቃንዛን የጕድል።

* ሓጐስን ባህታን ይህብ።